Τα εθιμοτυπικά της Καθαράς Δευτέρας!

Η καθαρά Δευτέρα είναι μία κινητή γιορτή τοποθετημένη σαράντα οκτώ ημέρες πριν το Ορθόδοξο Πάσχα κι αποτελεί επίσημη αργία. Η ονομασία της οφείλεται στην πνευματική και σωματική κάθαρση των Χριστιανών και συνδέεται με τη νηστεία, που διαρκεί σαράντα ημέρες, αριθμός συμβολικός, καθώς τόσες ήταν κι αυτές της νηστείας του Χριστού στην έρημο. Ο χαρακτήρας της είναι πανελλαδικός κι ο κάθε τόπος συνηθίζει να γιορτάζει την αρχή της Σαρακοστής διατηρώντας τα δικά του έθιμα. Ποια είναι όμως αυτά και τι περιλαμβάνουν;

Όπως είθισται, ο κατάλογος του σαρακοστιανού τραπεζιού περιλαμβάνει εκτός από τα θαλασσινά και τη συνοδευόμενη από ελιές, ταραμά και χαλβά αλάδωτη βραστή φασολάδα, το αζύμωτο χαρακτηριστικό ψωμί της ημέρας, τη λαγάνα. Ένα γεύμα, που απολαμβάνει η οικογένεια μετά το πέταγμα του χαρταετού, το οποίο έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα, όταν τον 4ο π.Χ. αιώνα ο Αρχύτας ο Ταραντίνος, ένας από τους μεγαλύτερους διανοητές κι οπαδός του Πυθαγόρα, τον χρησιμοποίησε ως βοηθητικό εργαλείο στην αεροδυναμική του θεωρία, όπως το 1752 κι ο Βενιαμίν Φραγκλίνο για τη διαπίστωση του ατμοσφαιρικού ηλεκτρισμού και τη δημιουργία του αλεξικέραυνου. Το πέταγμα του χαρταετού, βέβαια, έχει και θρησκευτικές προεκτάσεις, όπως αυτή των ανατολικών λαών, που το συνδέει με την αποστολή των ευχών και των επιθυμιών κοντά στο Θεό, αλλά κι αυτή των Χριστιανών, σύμβολο της ανάγκης του ανθρώπου για πνευματική και ψυχική εξύψωση. Από τον εορτασμό της ημέρας δε λείπει, φυσικά, το γαϊτανάκι, που προσχώρησε στη λαϊκή παράδοση με την άφιξη των προσφύγων του Πόντου και της Μικράς Ασίας, χορός που υποδηλώνει τον κύκλο της ζωής, την ομόνοια και τη συναδελφικότητα.

Εκτός, όμως, από τα κοινά για όλους έθιμα υπάρχουν κάποιες περιοχές, που συντηρούν το δικό τους τοπικό παραδοσιακό στίγμα και παρουσιάζουν πρωτοτυπία στις καθιερωμένες για την Καθαρά Δευτέρα συνήθειες. Το Γαλαξίδι είναι γνωστό για το αλευρομουτζούρωμά του, τον κυκλικό χορό των πασαλειμμένων με αλεύρι καρναβαλιστών, όπως κι ο Πόρος για το ξάρτυσμα, δηλαδή τον καθαρισμό των μαγειρικών σκευών από τα λίπη των κρεάτων, που καταναλώθηκαν τις Αποκριές. Στη νησιωτική Ελλάδα, οι Κερκυραίοι σχηματίζουν το Χορό των Παπάδων με ‘μπροστάρηδες’ των γερόντων τους Ιερείς του τόπου, την ίδια στιγμή, που στα νοτιοανατολικά της χώρας όσοι από τους Καρπάθιους αντάλλαξαν απρεπείς χειρονομίες ως απόδοση της δικαιοσύνης οδηγούνται στο Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων από τους χωροφύλακες-Τζαφιέδες. Υπό την επιρροή του τουρκικού στοιχείου στα Μεστά και στους Ολύμπους της Χίου, αναβιώνει το Έθιμο του Αγά, όπου στα πλαίσια μιας θεατρικής αναπαράστασης με το αξίωμα του δικαστής, ο Αγάς καταδικάζει με χιούμορ τους θεατές, ενώ στην Αλεξανδρούπολη ο μεταμφιεσμένος Μπέης περιφέρεται στην πόλη μοιράζοντας ευχές.

Στο ίδιο εορταστικό κλίμα κινούνται κι άλλες περιοχές της χώρας. Ο γνωστός από τη λαϊκή ρήση γάμος του Κουτρούλη, που πραγματοποιήθηκε το 14ο αιώνα, αναπαρίσταται την Καθαρά Δευτέρα με σατυρική διάθεση στη Μεθώνη της Μεσσηνίας, όπως κι ο βλάχικος γάμος στη Θήβα, στα πλαίσια του οποίου ξυρίζεται ο γαμπρός για να παντρευτεί κάποιον άντρα συγχωριανό του μεταμφιεσμένο σε νύφη. Στο αγροτικό καρναβάλι της Νεδούσας οι αγρότες προσκαλούν την ευημερία και τη γονιμότητα, σε αντίθεση με τη Βόνιτσα, όπου το έθιμο του Αχυρένιου-Γληγοράκη συνδέεται με το υγρό στοιχείο, αφού ένας αχυρένιος ψαράς δεμένος σε γάιδαρο γυρνώντας μέσα από το χωριό καταλήγει σε μια φλεγόμενη βάρκα. Τέλος, οι Μουτζούρηδες του Πολύσιτου της Βιστωνίδας μουντζουρώνουν με την καπνά απ’ τα καζάνια, που έβραζαν τις φασολάδες, τους επισκέπτες για να γιορτάσουν όλοι μαζί μασκαρεμένοι την πρώτη ημέρα της Σαρακοστής.

Κρατώντας τις παραδόσεις οι άνθρωποι σε κάθε γωνιά της Ελλάδος καταφέρνουν παρά το πλήγμα, που δέχονται τα πατροπαράδοτα ήθη κι έθιμα, να διατηρούν αναλλοίωτα τα στοιχεία της πολιτιστικής και θρησκευτικής τους ταυτότητας. Έτσι, κάθε χρόνο λίγες μέρες πριν το Πάσχα γιορτάζουν την κάθαρση της ανθρώπινης ύπαρξης, για να υποδεχθούν το θαύμα της ανάστασης του Κυρίου, την πηγή της αθανασίας του θνητού είναι τους.

~Δέσποινα Κρικέλη 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ