Η ιστορία του σημερινού Αγίου Βασίλη!

Δεν τον είδε ποτέ κανείς! Κι όμως, στις καρδιές όλων υπάρχει άπλετος χώρος για το χαμογελαστό, χοντρούλη γεράκο με τα ροδαλά μάγουλα και τη μακριά λευκή γενειάδα, σύμβολο της πιο αγαπημένης γιορτής του χρόνου. Αυτόν, που διασχίζοντας τα ουράνια με το έλκηθρό του, φτάνει σε κάθε γωνιά του κόσμου, για να παραδώσει τα δώρα σε όλα τα παιδιά, που έδειξαν καλή διαγωγή κατά τη διάρκεια του έτους  και με τόση ανυπομονησία τον περιμένουν ξάγρυπνα.

Ποιος είναι, όμως, ο Άγιος Βασίλης και πώς προέκυψε η καθολική του φιγούρα; Πρόκειται για ένα υπαρκτό πρόσωπο ή αποτελεί δημιούργημα της ανθρώπινης φαντασίας;

Η παράδοση έχει τις ρίζες της στους λαούς της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης, όταν από την  προϊστορική ακόμη εποχή, στη γιορτή του Χειμερινού Ηλιοστασίου, οι άνθρωποι ξεχύνονταν στους δρόμους, φύτευαν αειθαλή δέντρα, τα οποία στόλιζαν, κι έφτιαχναν απ’ τα κλωνάρια τους στεφάνια, ως σύμβολα της αιώνιας ζωής, δεχόμενοι δώρα για τα παιδιά τους από τους άρχοντες του τόπου. Στο δυτικό κόσμο οφείλεται κι η ημερομηνία εορτασμού των Χριστουγέννων, καθώς την 25η του Δεκέμβρη οι αρχαίοι Ρωμαίοι γιόρταζαν τα Μπρουμάλια, κατά τα οποία τιμούσαν την ημέρα της γέννησης του Ήλιου, που άρχιζε να κάνει την επανεμφάνιση του, για να φέρει ξανά τη ζέστη και τη ζωή στην παγωμένη φύση. Τους επόμενους αιώνες, ο Χριστιανισμός υιοθέτησε την ημερομηνία αντικαθιστώντας τον τιμώμενο Ήλιο με το Μεσσία Χριστό.

Το έθιμο της διανομής δώρων στις γιορτινές ημέρες των Χριστουγέννων πέρασε στην κουλτούρα πολλών λαών κι έτσι προέκυψαν διάφορες χαρακτηριστικές μορφές- σύμβολα. Μία από αυτές είναι ο καλοκάγαθος γίγαντας Γκαργκάν με το τεράστιο φορτωμένο καλάθι του στην παράδοση των Κελτών, η γριά Μπαμπούσκα των Ρώσων, που καταδικάστηκε να μοιράζει δώρα στα παιδιά την ημέρα των Θεοφανείων, γιατί έδωσε λάθος κατεύθυνση για το δρόμο προς τη Βηθλεέμ, αλλά κι η Λα Μπεφάνα της Ιταλίας, που μοίραζε δώρα κι αποκάλυπτε στους νέους γαμήλια μελλοντικά μυστικά, σαν τιμωρία, που δεν ακολούθησε τους τρεις μάγους στο νεογέννητο θείο βρέφος.

Στην ευρωπαϊκή Δύση, όμως, η μορφή, που επικράτησε, ήταν αυτή του γενναιόδωρου Αγίου Νικολάου, του αρχιεπισκόπου των Μύρων, τα έργα του οποίου μετά τα μεσαιωνικά χρόνια συνέβαλαν στη δημιουργία της ολλανδικής μυθικής μορφής του Sinterklaas. Η απαρχή του εθίμου τοποθετείται το 12ο αιώνα, όταν στις 6 Δεκεμβρίου προς τιμήν της μνήμης του Αγίου Νικολάου Γαλλίδες μοναχές μοίραζαν δώρα, αλλά κι εξαιτίας της  ταύτισης του Αγίου με το σκανδιναβικό θεό Οντίν με τη χαρακτηριστική γενειάδα και το ιπτάμενο οκτάποδο άλογό του, που συντελέστηκε το ίδιο διάστημα. Στη συνέχεια, οι Ολλανδοί μετανάστες μετέφεραν μαζί τους στο Νέο Κόσμο, δηλαδή τη Νέα Υόρκη, τον Santa Clause, μία παραλλαγή του δικού τους Sinterklaas, κι έτσι τέθηκαν οι βάσεις για τη σημερινή παγκόσμια εκδοχή.

Το 1822, ο συγγραφέας Κλέμεντ Μουρ έγραψε το ποίημα «The Night Before Christmas», που δημοσιεύθηκε την 23η Δεκεμβρίου 1823 στην εφημερίδα «Sentinel», εικονογραφημένο από τον πατέρα του Τόμας Νάστ, όπου συναντάται η πρώτη περιγραφή του Santa Claus και της δράσης του, που είναι γνωστή σε όλους μας. Υπάρχει, βέβαια, και μία άλλη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία ο Άγιος Βασίλης είναι γεννημένος κατά τη διάρκεια του αμερικανικού Εμφυλίου. Τότε ο Νάστ εργαζόταν στο Harper’s Weekly κι απεικονίζει με δικές του ιστορίες τα δρώμενα του πολέμου. «Ο Άγιος Βασίλης στο στρατόπεδο» είναι μία από αυτές και για πρώτη φορά τον παρουσιάζει με τη μορφή, που τον ξέρουμε σήμερα,  να μοίραζε δώρα σε ένα στρατόπεδο των Βορείων. Μετά την πρώτη του επιτυχία, συνέχισε να σχεδιάζει κατά τη διάρκεια του πολέμου εκδοχές του δίνοντας σταδιακά μία εικόνα αφθονίας στη μέχρι τότε ασκητική του όψη. Τα φιλανδικά στοιχεία της εισόδου του από την καμινάδα και την ιδέα του έλκηθρου με τα οκτώ ελάφια προσέθεσε αργότερα ο Κλέμεντ Μουρ με το ποίημά του «Μία επίσκεψη του Αγίου Νικόλα». Την τελική πινελιά στη φιγούρα του Αγίου Βασίλη έρχεται να δώσει το 1931 ο αμερικανός σχεδιαστής Χέιντον Σάντμπλομ, που για τις ανάγκες ενός διαφημιστικού της Coca Cola έντυσε στα κόκκινα τον μέχρι τότε γνωστό για την πράσινη φορεσιά του Άγιο Βασίλη.

Στην ορθόδοξη Ελλάδα το πνεύμα των εορτών ταυτίστηκε με τη μορφή του Μεγάλου Βασιλείου, επίσκοπο Καισαρείας της Καππαδοκίας, θεολόγου του 4ου αιώνα κι ενός από τους Τρεις Ιεράρχες. Βαθιά μορφωμένος και διακεκριμένος για το φιλανθρωπικό του έργο μερίμνησε να χτιστούν νοσοκομεία, φτωχοκομεία, ορφανοτροφεία και γηροκομεία φροντίζοντας πάντα όσους είχαν την ανάγκη του. Σύμφωνα με την παράδοση, αμέσως μετά τα Χριστούγεννα συνήθιζε να ξεκινάει πεζός κρατώντας ένα ραβδί και να φέρνει συμβολικά δώρα στους ανθρώπους, δηλαδή ευλογία και καλοτυχία. Με το όνομά του είναι συνδεδεμένο και το έθιμο της βασιλόπιτας την πρωτοχρονιά, μιας κι όταν ο Έπαρχος της Καππαδοκίας πήγε στην πόλη για να εισπράξει τους φόρους, εκείνος τον έπεισε να μην πάρει τα πολύτιμα αντικείμενά, που του είχαν συγκεντρώσει, και για να μην υπάρξουν διχόνοιες κατά τη διαδικασία της επιστροφής τους διέταξε τους πιστούς να του φτιάξουν το απόγευμα του Σαββάτου πίτες και να τα βάλουν όλα μέσα. Την επομένη, τους τις μοίρασε κι ο καθένας βρήκε ό, τι είχε προσφέρει! Η μετατροπή της μορφής του Αγίου Βασιλείου στον βορειοευρωπαΐο και βορειοαμερικάνο Santa Clause έφτασε στην ελληνική κοινωνία  κυρίως στην αστική τάξη μέσω των ευχετήριων από τους μετανάστες καρτών τη δεκαετία του 1950- 1960.

Σε όποιο όνομα κι αν ακούει, ανεξαρτήτως της μορφής, της καταγωγής ή των στυλιστικών του επιλογών, ο Άγιος Βασίλης αποτελεί ένα σύμβολο αγάπης, που έρχεται κάθε χρόνος τις κρύες μέρες των Χριστουγέννων να ζεστάνει τις καρδιές μας. Όσο για το ερώτημα, αν πρόκειται για ένα υπαρκτό πρόσωπο ή ένα δημιούργημα της φαντασίας μας, η απάντηση θα είναι πάντα μια… Η αλήθεια κάθε ανθρώπου κρύβεται στη δύναμη της προσωπικής του πίστης!

Δέσποινα Κρικέλη 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ